ريشه حسادت در چيست ؟
درمان آن چگونه است ؟

حسادت را مي‌توان نوعي عدم بلوغ رواني دانست و با پي بردن به ريشه هاي آن مي توان خود را از اين هيولاي زندگي رها ساخت .
عطش محبت مادر ، سردي پدر و مادر ، ترك يكي از والدين و يا هر دو ، تولد نوزادي در خانواده ، همه و همه مي تواند سرمنشاء حسادت دوران كودكي و ادامه آن در امروز باشد .

حسادت مي سوزاند ، نابود مي كند ؛ چه خود فرد و چه اطرافيان را . ولي متاسفانه بسياري از مردم كه معتقدند نعمت عشق به آنها روي آورده ، حسادت را جزئي از اين نعمت الهي مي دانند ! امروزه مي دانيم كه حسادت همواره با سردرگمي توام بوده و در مي يابيم كه حالات حسادت از زماني بسيار قديم وجود داشته است و سالهاست كه روانشناسان پرده از اسرار حالات دروني و روان بشر برداشته و ما مي توانيم با صراحت بگوئيم كه : حسادت در واقع ره آورد بلوغ ناقص است . افرادي كه بسيار حسود مي باشند ، كساني هستند كه خود قادر نيستند دوست بدارند ، ولي شديداً ‌نيازمند دوست داشته شدن هستند . ممكن است اين مطلب ، بخصوص براي افرادي كه از درد حسادت در زنج هستند ، مشكل باشد . نلي بنا به تحقيقات گسترده روانشناسان مي توان گفت كه حسادت هرگز ربطي به وابستگي واقعي و روابط دوستانه و عاشقانه عميق ندارد ؛‌ بلكه ريشه هاي آن با احساس عميق عدم اطمينان ، عدم امنيت ، عدم اعتماد به نفس واقعي و عصيان گره خورده است و زماني كه اعتبار نفس تهديد شود ، به ظهور مي رسد .

ولي حسادت از كجا سرچشمه مي گيرد ؟ ريشه هايش را چطور مي توان شناخت و سوزاند ؟ در يك جلسه مشاوره ، مراجع ابراز مي داشت كه همسري وفادار و پاكدامن دارد ولي حسد مانع آرامش خانوادگي و كسب فيض از اين نعمت شده است و همواره نگران «جفاي» زن پاكدامن خود است ! طي جلسات متعدد مشاور توانست به مراجع كمك كند تا گذشته‌ها را كه در تاريكي بود به روشنايي آورده و به وضوح ببيند كه درد از كجا شروع شده است . مراجع در حالت RELAX‌ (‌انبساط) به كمك مشاور دريافت كه در دوران طفوليت ، روزي چهار دست و پا راه مي رفت و در همان زمان فردي قوي هيگل با پوتين هاي سنگين ، دستش را چنان لگد مي كند كه فرياد كودك به هوا مي رود و بيشتر دليل شيون او شايد بعلت حس حسادتي بوده كه نسبت به آن شخص داشته كه شايد بعنوان ناپدري تسخير كننده محبت مادر بوده است و حقارتي كه از كوچكي خود احساس نموده و نه درد دستان كودك .

كودك از روي غريزه و بطور طبيعي دوست دارد «‌مالك مطلق » وجود مادر باشد ، مقام اول را در زندگي مادر داشته باشد ،‌و از عشق مادر بطور كامل و نه شراكتي بهره بگيرد ؛ او يعني كودك تشنه توجه كامل و دست نخورده محبت مادر است و مي خواهد تمام وقت مادر را به خود اختصاص دهد و در اين مورد نه منطق مي پذيرد و نه نصيحت و نه مساوات . او نياز به «دوست داشته شدن خاص» دارد .

در صورتي كه مادر فوريت اين گونه عطش و ميل به خودنمايي كودك را درك كرده وطفل را راضي كند ، كودك خشنود شده و آرام به خواب مي رود . ولي در صورت عدم توجه وعدم رفع اين نياز ، يعني همان ميل به خودنمايي ؛ اضطراب و نگراني ناشي از آن اوج گرفته و براي كودك غيرقابل تحمل مي شود . در صورتي كه طفل تصور كند كه پدر ، برادر و يا خواهر او آنقدر مورد توجه مادر است كه ديگر به او توجهي نيست ، با فرياد گوشخراش خود اعتراض مي كند تا توجهي كسب كرده باشد كه خود نوعي « ابراز حسادت » است .

حسادت همواره به معناي وحشت ، اضطراف و ترس از دست دادن بوده و گويي با خود مي انديشد كه : حال كه تو اين شخص را به من ترجيح مي دهي ، پس مي گويي كه من بسيار ناچيز و حقير هستم و ديگر جايي براي من نيست ، اينگونه كودك « ارضا نشده » است كه در اينگونه ترس‌هاي دوران كودكي باقيمانده و در بزرگسالي دچار «حسادت» مي شود .

او اشياء خود را با كسي شريك نمي‌شود و تملك را نوعي اطمينان از ادامه حيات خود مي‌داند ، در راه سخت و پرنشيب و فراز درك حسادت به اين حقيقت مي رسيم كه بسياري از افراد حسود از « عقده شكنجه » و يا « خصوصيات سوء ظن » در عذاب هستند و ثابت شده است كه شخص حسود تمايل به آزار و اذيت داشته ؛ در حالي كه در ضمير ناخودآگاه نگران عدم وفاي خودش مي باشد .

مراجع خانمي به مشاور مي گفت كه از سوء ظن هاي خودش به شوهرش خسته شده است ! در واقع او قادر به شراكت عشق واقعي خود با شوهرش نبود . او متاسفانه در عنفوان كودكي در محيط سرد و فاقد عشق و علاقه خانوادگي به سر برده بود از اين جهت او خود در ضمير ناخودآگاه تمايل به جفا داشت . ولي همسر خود را مقصر دانسته و باز در ضمير ناخودآگاه ،‌احساسات خود را تغيير شكل داده و با فرافكني ؛ ‌بصورت حسادت و يا درد از بي وفايي همسر ظاهر مي ساخت . اميد است كه توضيحات فوق توانسته باشد كه به مشكل (حسادت) و ريشه هاي آن مركزيت بدهد.

در اينجا مي خواهم با هم مشكل را مرور و خلاصه كنيم . اگر شما هم از حسادت در عذاب هستيد و از عواقب آن وحشت داريد و مي ترسيد كه همسر ، فرزندان و يا والدين شما ،‌ چندان توجهي به شما نداشته باشند ، عميقاً نشان مي دهد كه شايد در سالهاي اوليه كودكي به نوعي از عشق محروم شده ، امنيت و نزديكي لازم برايتان فراهم نشده و احتياجات معنويتان ناديده گرفته شده بوده است ،‌ احساسات رواني شما در دوران بزرگسالي هم هنوز عطش باقيمانده از دوران كودكي درگير است .

كودكي كه از نوزادي عشق و علاقه والدين (بخصوص مادر ) سيراب و مطمئن نشده ،‌ حال در بزرگسالي با نياز شديدي و عطش فراوان به دنبال يك رابطه غيرعادي ، فوق العاده و برجسته است كه در نظرش همچون اشياء ‌خاص قابل مالكيت است .

مي‌دانيم كه يك چنين حالتي به نوعي «عدم بلوغ رواني» است . بدون هيچگونه سرزنشي ، كساني كه دچار يك چنين مشكل هستند ، حقيقت امر را پذيرفته و براي رفع درد حسادت ، خود را مي توانند به بلوغ واقعي زندگي عاطفي برسانند و در اين راه مي توانند از كتب روانشناسي كاربردي و يا مشاور كمك بگيرند كه مهمترين نياز اين راه «صداقت » با خود است . اگر كه شخص واقعاً با خود صادق بوده و دريابد كه در زندگي رواني خود به بلوغ كامل دست نيافته است و پستي و بلندي عشق واقعي را بدون حسادت نيازموده است ،‌ بهتر است كه زودتر دست بكار شده و در صورتي كه بخواهد قبل از رجوع به كتب مورد نياز و يا به مشاور از چند قدم پيشنهادي در اينجا بهره گيرد :

اولين قدم : ‌متاسفانه بعلت عدم دسترسي به مشاور روانشناس واجد شرايط و يا روانپزشك روانكاو و يا مساله هزينه ها كه شايد بعضي از عهده آن برنيايند ،‌ جلسات مشاوره براي اكثر افراد غير ممكن به نظر مي رسد. در صورتي كه شما هم يك چنين مشكلي داريد ، بهتر است كه ابتدا مطمئن شويد كه منظور هر جمله را به خوبي درك كرده ايد تا دريابيد كه چه قسمتي از مساله با مشكل شما مطابقت دارد و كاربرد آن چگونه است ؛ سپس شما اولين قدم را بطرف بلوغ رواني و رفع عطش روحي خود برداشته ايد .

دومين قدم :‌ زمان ، زمان آرام گرفتن و كشاندن دردها و رنج‌ها به ضمير خودآگاه و كشف محروميتي است كه بعنوان يك كودك از آن رنج برده ايد . ممكن است در آغاز اين عمل غير ممكن به نظر برسد ، ولي مي بايد درست مثل تمرينات آرامش دهنده (RELAXATION) به تصورات ، تخيلات و احساسات خود اجازه رهايي از تجربيات كودكي را بدهيد ،‌در اين مراجل از حالات رواني مختلفي كه علني شده ، برايتان ناشناخته بوده و حال براي اولين بار به ضمير خودآگاه مي رسد ، در شگفت خواهيد بود . شما ممكن است از محروميت و عطش كه در طول راه روانكاوي (خودكاوي ) باز خوانده مي شود ، دچار ناراحتي شويد :‌

1 – ممكن است تولد نوزادي در خانواده ،‌در زماني كه شما هنوز نياز به نوازش دست مادر داشته و از محبت خارق العاده مادر و پدر به آن تازه وارد در رنج بوده ايد .

2 – ممكن است غيبت ناگهاني والدين باعث نگراني و ... شما شده باشد ... هزار و يك دليل ممكن است وجود داشته باشد كه در مورد افراد گوناگون مي تواند متفاوت باشد .

اجازه دهيد كه تمامي اينگونه احساس ناراحت پنهان ، خارج شوند و شكل واقعي خود را نشان دهند و حتي اگر باعث گريه اتان شود بگذاريد كه اشكها جاري شوند ؛ اگر اين خاطرات هنوز هم تلخ هستند ، پي به عمق تلخي آنها برده و زندگي خالي از آن تلخ كامي ها را شروع كنيد . شايد در اينجا  بعضي با اعتراض بگويند كه « اين روش بيشتر باعث ناراحتي مي شود » بعضي ها ممكن است تصور كنند كه بازگرداندن خاطرات تلخ ممكن است موجب سقوط هر چه بيشتر به گرداب هلاكت شده و دردي بر غم‌هاي ديرينه بيفزايد و در نتيجه ممكن است خواهان به دست فراموشي سپردن هر چه بيشتر مشكلات باشند . ولي بايد دانست كه سعي به فراموش كردن ، فقط مشكل را به ضمير ناآگاه مي برد و دير يا زود همچون دملي در جاي ديگر سرباز كرده و ديگر در آن زمان درمان سخت تر خواهد بود . اگر شما واقعاً‌ قصد داريد به رشد فكري و روحي برسيد ، مي بايد خاطرات آن سالهاي نخست زندگي ، تنهايي ؛‌كمي محبت و ... را بيرون بريزيد و مطمئن باشيد كه با تخليه آنها و شاخت بهتر ريشه‌هاي درد ، بهتر مي توان به جنگ بيماري رفت و از زنده بودن و زندگي كردن لذت برد ، پس به عمق وجود خود رفته و پي به واقعيت مهم ببريد كه امروز در زندگي ديگر از عدم ارضاء رواني و يا عطش محبت خبري نبوده و تمامي امكانات دروني حيات را در اختيار داشته و شما هم به خواسته هاي خود خواهيد رسيد .

آفتاب براي شما همچون هر فرد ديگري گرم كننده است . شما هم استحقاق كسب رضايت از زندگي خود و عشق و محبت لازمه را داريد . شما در هر كجا كه باشيد و هر كه باشيد: با قبول «نفس» خود مي توانيد زندگي پر اميد و نشاط آوري داشته باشيد ؛ زيرا :‌ زندگي پرمحتواست :‌ زندگي محروميت هاي دوران طفوليت نيست ؛ غبطه خوردن نيست ، پيروزي ديگر ؛ حقارت شما نيست . بلكه زندگي يعني عشق ، اميد ، مساعدت ، رضايت و فراواني ، ‌ولي فقط شما هستيد كه مي بايد آماده ادامه آن بصورتي ثمربخش بوده و از آن دوران نهايت استفاده را بكنيد.

مي توان قبول كرد كه زندگي «پرمعنا» بوده و حق همه مخلوقات خداوند است كه بهره گيري از نعمات كنند . ولي نه زمينه اي براي رقابت و كسب بهترين‌ها قبل از آنكه ديگري آن را بدست آورد . اين نيست كه فكر بشود كه اگر ديگري برنده بود من حقير و بازنده‌ام . بلكه مي توان تصور كرد كه او برنده و من هم برنده هستم . زندگي به معناي قبول نفس خود ، شراكت و مساعدت به هم‌نوع و لذت بردن از آنهاست ؛ لبخند يك كودك ، يك غروب آفتاب ؛ محبتي بي شائبه از جانب دوست و يا فردي نزديك ؛ بوي خوش يك گل ،‌ نسيم دريا ؛ لذت از كار صادقانه ؛ صداقت و دوستي ؛‌ لذت از عطش كه با آبي گوارا سيراب شود و ... آرامش دل از نيايشي سوي خدا با خلوص و تمركز ، تمركز كامل تمام اين خوبي ها در صورت وجود حسادت محو شده و ناديده گرفته مي شود . در حالي كه اگر چشمان ما باز بوده و قلب هايمان حساس و گوش هاي ما شنوا باشند و از حس هاي واقعي خود دور نشويم مي توانيم همه چيز را ببينيم و از آنها لذت ببريم و البته كه امروز مي توانيم زندگي پرمعني ،‌ شادي آفرين ، مملو از نعمات و كشفيات جديد داشته باشيم ؛ آنگاه درك خواهيم كرد كه در حال تحول بوده و داريم يك انسان واقعي مي شيويم و مي‌توانيم در  ديگران شريك شده و دوستي هاي صميمانه برقرار كنيم و از خوشي مردم شاد شويم .  حال ممكن است يك فرد بمدت چنان طولاني درگير حسادت بوده باشد كه براي رهايي احتياج به كوشش بيشتري داشته باشد و ممكن است در اندرون خود و در ضمير ناخودآگاه به مبارزه با رهايي از حسادت پرداخته و خود از آن غافل باشد و باز هم ممكن است بطور ناخودآگاه از طريق رنج حاصل از حسادت ، خواهان آزار و شكنجه خود (خودآزاري ) باشد .
ولي اگر باز هم صادقانه بر تغيير همه چيز پافشاري كنيد و به دنبال خوبي هاي زندگي بنا به ارزش بوده كه حاصل بسياري مسائل مي تواند باشد ، موفق خواهيد شد در صورتي كه با چشم بصيرت شكر نعمت كرده در مي يابيد كه در دنياي پرمعنايي زندگي مي كنيد و ديگر نيازي نيست كه حصاري به دور خود بكشيد . ديگر دليلي براي ترس از دست دادن عزيزي در بين نخواهد بود . بلكه از شراكت در تمام خوبي ها و بدي هاي دنيا لذت خواهيد برد . در آن زمان است كه در مي‌يابيد كه چطور احساس مخرب حسادت خود را ، همچون لباسي مندرس به دور انداخته و به آزادي ،‌ آزادي واقعي بنا به ارزش ها قدم گذاشته ايد . توضيح آنكه با استفاده از روش « شناخت درماني » با تغيير شناخت و كسب شناخت واقع گرايانه مي توان تغيير افكار داد ....كه در جايي ديگر مي توان به آن پرداخت كه روشي بسيار مفيد است كه مي تواند جايگزين روش خودكاوي متداول و يا روانكاوي بشود. در اين زمينه مشاورين شناخت درمانگر مي توانند راه تاريك را براي مراجع روشن كنند .

مهم : در اينجا بي مورد نيست كه اشاره اي به معضل «چشم و هم چشمي» بكنيم كه مي تواند ريشه در « حسادت ها » داشته باشد كه فردي كه چشم و هم چشمي افراطي مي كند در ضمير ناخودآگاه در اين تصور باطل است كه « برتري ديگري به معناي حقارت من » ‌است . حال اين معضل را بعضي ها با رقابت دائمي با ديگران مي خواهند بپوشانند واز جمله صورتهاي گوناگون آشكار و يا پنهان رقابت دائمي ،‌چشم و هم چشمي با ريشه حسادت به چند مورد مي توان اشاره كرد كه بسيار ملموس است :

1 – در رانندگي :‌ جواني كه اجازه نمي دهد كه كسي از او جلو بزند و بهر قيمتي شده بايد هميشه جلو باشد ... 2 – كسي كه حتي باخت در بازي را نمي تواند بپذيرد و مختل مي شود ... 3 – كسي كه دائم بر سر هر حرفي مي خواهد شرط ببندد كه او درست مي گويد ...

اينها همه از نوع رقابت دائمي و ريشه حسادت در فرد است حال نوع ديگري از حسادت هم وجود دارد و ان زماني است كه فرد از شدت ناراحتي ؛ به حالت بي تفاوتي پناه آورده و به هيچ عنوان «حاضر نيست كه وارد معركه شود و حتي حاضر نيست حق خود را بگيرد و از حق خود دفاع كند»‌كه خود نوعي مكانيسم دفاعي فرد در مقابل شدت درد حسادت است كه با «انگار » آن را مي پوشاند .

توصيه‌اي به والدين در برابر حسادت خواهر و برادر :

در اينگونه موارد خوبست كه تا حد ممكن پدر و مادر وارد معركه حسادت و جنگ و دعواي خواهر و برادرها نشوند ، ‌قضاوت نكنند و اجازه بدهند كه خواهر و برادر خود به موضوع فيصله دهند . البته اگر مشاهده شود كه فردي در دعوا ممكن است صدمه جاني و يا آسيب رواني شديد ببيند ، آن وقت است كه ديگر تحمل جايز نيست ولي براي رفع حسادت ، توصيه مي شود كه مثلاً پدر و مادر هر روز بمدت نيم ساعت با فرزند خود به تنهايي وقت صرف كنند ، او را تنها به گردش و ... ببرند و در آن زمان نياز او را به دوست داشته شدن خاص و بي مانند و (نه مساوات) ‌برطرف كنند و طوري با او رفتار كنند كه كودك احساس كند كه در آن زمان در دينا فقط مادر (يا پدر) هست و او و هيچ چيز و هيچ كس ديگر در ذهن مادر (يا پدر) حضور ندارند و كودك «مالك مطلق » است. بدين ترتيب با همين صرف وقت پر محتواي كوتاه كودك به آرامش رسيده ، عطش محبت او سيراب گشته و با تداوم اين برنامه خانه و خانواده به آرامش خواهند رسيد .